Υπάρχουν στιγμές που η δημοσιογραφία γίνεται ακρόαση
Όταν μια συμπολίτισσά μας, η κυρία Αλεξάνδρα Λιώτση, 92 ετών, κάθεται στον υπολογιστή της και μας στέλνει με email τις σκέψεις της για την τεχνολογία και την πορεία του κόσμου, δεν μπορούμε παρά να σταθούμε με σεβασμό.
Οι λέξεις της δεν είναι απλώς άποψη· είναι το απόσταγμα μιας ζωής που είδε τον κόσμο να αλλάζει ριζικά. Παραθέτουμε στη συνέχεια αποσπάσματα από το κείμενό της.
Η ιδεολογία της ανάπτυξης
Η ιλιγγιώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας είναι εντυπωσιακή — αλλά και τρομακτική. Ζήσαμε τεράστιες βιολογικές και φυσικές μεταβολές, αυξήθηκε η παραγωγή, βελτιώθηκε το βιοτικό επίπεδο, πολλαπλασιάστηκαν οι ανέσεις. Η οικονομική ανάπτυξη θεωρήθηκε ο μοναδικός δρόμος προς την ευημερία και την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, ο πλανήτης κυριαρχείται από μια ενιαία ιδεολογία: την ιδεολογία της ανάπτυξης και του καταναλωτισμού. Όμως μήπως αυτή η αδιάκοπη επέκταση οδηγεί σε πλανητικά αδιέξοδα;
Ο καθηγητής Ευτύχιος Μπιτσάκης έχει επισημάνει ότι η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια υπερανάπτυξη παραγωγικών δυνάμεων, οι οποίες υπηρετούν μια ανταγωνιστική οικονομία που αποβλέπει κυρίως στο κέρδος. Το ερώτημα είναι αν αυτή η λογική μπορεί να συνεχιστεί χωρίς κόστος.
Δημιουργήματα που κυριαρχούν
Μήπως οι τεχνολογικές ανακαλύψεις που νομίζουμε ότι μας εξυπηρετούν, αποδειχθούν τελικά παγίδες; Μήπως οι δυνάμεις που πιστεύουμε ότι ελέγχουμε, καταλήξουν να μας ελέγχουν;
Είναι ανησυχητικό να σκεφτεί κανείς ότι τα δημιουργήματα του ανθρώπου μπορεί να κυριαρχήσουν στον δημιουργό τους. Ο άνθρωπος σήμερα ακινητοποιημένος μπροστά σε μια οθόνη, εξαρτημένος από μηχανές και οχήματα, κινείται λιγότερο, δημιουργεί λιγότερο με τα χέρια του, χάνει τη σχέση με την υλική πράξη.
Οι τεχνίτες λιγοστεύουν. Τα «ταπεινά» αλλά απολύτως απαραίτητα επαγγέλματα — αγρότες, εργάτες, μάστορες — κινδυνεύουν να εκλείψουν μέσα σε μία-δύο γενιές. Αν χαθούν, τα προβλήματα που θα προκύψουν δεν θα είναι μόνο οικονομικά αλλά και κοινωνικά. Ήδη παρατηρείται έλλειψη εργατικών χεριών σε καλλιέργειες, κατασκευές και βασικούς τομείς παραγωγής.
Οι ανάγκες που γεννά το σύστημα
Η ανάπτυξη που υποτίθεται θα εξασφάλιζε αφθονία για όλους, δημιούργησε νέες ανάγκες με μεγαλύτερο ρυθμό από αυτόν που μπορούμε να καλύψουμε. Πολλές από αυτές τις ανάγκες δεν είναι πραγματικές· δημιουργούνται και συντηρούνται από το ίδιο το σύστημα.
Η λογική της προγραμματισμένης φθοράς — «μην επιδιορθώνετε, πετάξτε και αντικαταστήστε» — οδηγεί σε υπερπαραγωγή, κακή ποιότητα και τεράστια περιβαλλοντική επιβάρυνση. Αντί για γερά προϊόντα που επισκευάζονται εύκολα και ανακυκλώνονται, προτιμάται η μαζική παραγωγή φθηνών κατασκευών.
Όμως η ανάπτυξη της παραγωγής έχει ήδη ως αποτέλεσμα μια εξίσου έντονη ανάπτυξη των καταστροφών που προκαλεί.
Ένας οικολογικός ορθολογισμός
Ίσως η λύση να βρίσκεται σε έναν οικολογικό ορθολογισμό. Οι οικονομικά ανεπτυγμένες κοινωνίες θα πρέπει να μάθουν να αρκούνται σε λιγότερα αλλά καλύτερης ποιότητας αγαθά, να παραιτηθούν από τα περιττά και να επαναπροσδιορίσουν τι σημαίνει ευημερία.
Το όφελος θα ήταν πολλαπλό: λιγότερη εργασία, μικρότερη κατανάλωση φυσικών πόρων, καθαρότερο περιβάλλον, περισσότερος χρόνος για ουσιαστική ζωή.
Η προστασία της υγείας και του πλανήτη δεν θα προέλθει μόνο από τεχνολογικές λύσεις, αλλά από την αφύπνιση και την οργάνωση των απλών πολιτών. Από τη διάθεση να μη συμβιβαζόμαστε, αλλά να αντιδρούμε και να αντιστεκόμαστε όπου χρειάζεται.
Το ερώτημα «Τέλος εποχής;» δεν είναι απλώς ρητορικό. Είναι μια υπενθύμιση ότι κάθε εποχή κρίνεται από τις επιλογές της. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της δικής μας να είναι να αποδείξουμε ότι η πρόοδος μπορεί να συνυπάρξει με τη σοφία.
Αλεξάνδρα Λιώτση (Φιλοθέη)